15. október 2003.

Drög að Náttúruverndaráætlun kynnt

Umhverfisráðherra, Siv Friðleifsdóttir, lagði fram drög að Náttúruverndaráætlun 2004-2008 á Umhverfisþingi, sem haldið var dagana 14.-15. október í Reykjavík. Eftir undirbúning Náttúrufræðistofnunar Íslands og Umhverfisstofnunar, stóð val umhverfisráðuneytisins um 75 svæði sem lagt var til að friða með einum eða öðrum hætti. Þar af voru valin 14 svæði, sem friðuð verða á næstu fimm árum, fáist áætlunin samþykkt á Alþingi. Undirbúningur hefur verið faglegur og m.a. byggt á aðferðafræði sem þróuð var á áðurnefndum stofnunum.

Framsöguerindi Björns Þorsteinssonar, prófessors við Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri og formanns Náttúruverndarsamtaka Vesturlands á Umhverfisþingi, 15. október 2003

Fundarstjóri ráðherra góðir gestir

Í röðum frálsra félagasamtaka um náttúruvernd gætti þess misskilnings um skeið að umhverfisþing hlyti að vera vettvangur frjálsra skoðanaskipta um náttúruvernd á forsendum náttúruverndar. Eins og þið sjáið af dagskránni fundarmenn góðir þá er það ekki þannig. Þetta er þing umhverfisráðherra og ráðuneytis hans og stofnana í fremur þröngum skilningi. Hér verða ekki samdar ályktanir eða stjórnvöld gagnrýnd sem heitið getur, enda mun ráðherra sjálfur draga saman hér meign niðurstöður. Sjónarhornið eru þarfir atvinnuveganna og ýmissa efnahagslegra hagsmuna fyrst og náttúruverndverndar svo. Frá sjónarhorni náttúruverndasamtaka eru áherslurnar hins vegar aðrar, þ.e. náttúruverndvernd á forsendum náttúruverndar, og siðferðilegar skuldbindingar okkar sem ríkjandi tegund í heimi hér.

Í sjálfumgleði okkar mannanna teljum við okkur vita flest harla vel. Við höfum sérfræðinga í mörgum efnum og suma hverja vissulega vel færa á sínum sviðum. Menn telja sig geta sagt fyrir um áhrif ýmissa inngripa okkar í náttúruna af nokkurru vissu og má það til sans vegar færa. Hins vegar er það þannig með fjölmörg inngrip mannanna að þau hafa svo flókin áhrif eða við vitum svo lítið um að það er ekki nokkur leið að segja til með vissu hver áhrifin verða. Sumir sem gefa sig út fyrir að vera sérfræðingar, sérstaklega þeir sem tengdir eru sterkum atvinnuhagsmunum, víla þó ekki fyrir sér að setja fram einfaldar fullyrðingar um flókna hluti t.d. um áhrif nýrra innfluttra tegunda í vistkerfi, erfðamengun vegna blöndunar aðfluttra dýra, áhrif breytts vatnafars á umhverfi osfrv. Reynslan segir okkur hins vegar að þessi mál eru oft mun flóknari en svo að hægt sé að leggja mat á tiltekna aðgerð eða framkvæmd með neinni þeirri vissu að réttlætanlegt sé að taka áhættuna. Þessu hafa auðvitað hugsandi menn áttað sig á og inn í hinn mjög svo mannmiðaða Ríó sáttmnála var sett in s.k. varúðarregla til að minna á þetta vandamál..

Í ljósi undangenginna átaka í virkjanamálum virðist okkur náttúruverndarfólki þessi regla ekki hátt skrifuð í raun hjá stjórnvöldum. Okkur virðist að það séu allt of oft pólitískir eða efnahaglegir skammtímahagsmunir fremur en þeir náttúruverndarlegu séu látnir njóta vafans. Það skortir þannig á að stjórnvöld og sum fyrirtæki umgangist náttúruna með tilhlíðilegri virðingu og lítillæti og láti hana njóta vafa og varúðar.

Ýmiskonar glappaskot fortíðarinnar töldu menn þjóðráð á þeim tíma sem þau voru gerð, hvort sem menn voru að hella niður DDT á bakka Sogsins til að fá vinnufrið fyrir flugu á meðan verið var að virkja þar, eða þegar stjórnvöld báðu bandaríkjaher að varpa djúpsprengjum á höfrunga sem voru að trufla fiskveiðar á Faxaflóa - eða þegar gengist var fyrir því að flytja inn karakúlfé til til að bæta íslensk sauðkind. Það er jafnvíst að í okkar samtíma erum við að líka gera mistök sem við eigum eftir að iðrast síðar meir.

Vanþekkingunni og skorti á náttúrufarslegum grunngögnum getum við mætt að nokkru leyti með því að hlúa að rannsókna og þekkingarstofnunum, ekki síst skólakerfinu á öllum stigum. Á Íslandi vitum við lítið svo dæmi sé tekið um útbreiðslu lágplantna og hryggleysingja. Hér vantar miklar rannsóknir til þess eins að við getum fullyrt hvort tiltekin lífvera sé sjaldgæf, eða mjög sjaldgæf, í útrýmingarhættu eða ekki. Skortur er á vel menntuðum náttúrufræðikennurum í grunnskólunum og víðar og hlutfallslega fáir kennaranemar velja náttúrufæði sem aðalgrein í KHÍ. Ekkert frambærilegt þjóðarnáttúrugripasafn er til í landinu og hefur það málefni verið látið reka á reiðanum í áratugi sem er bagalegt fyrir náttúrufræðifræðsluna.

Menntunarstig almennings er lykilatriði. Sá sem gengur yfir eingi og móa og þekkir enga jurt eða kvikindi hefur ekki frá neinu að segja þegar hann kemur heim. Menntakerfið er lykill sem opnar heima og glæðir meðvitund um m.a. um umhverfið og náttúruna. – Staðreyndaþekking á náttúrunni er þó ekki nóg, það þarf líka að kenna um hin mjúku gildi. Sá sem gleðst yfir fegurð himinsins, litabrigðum mýrarinnar, og klettaröðlanna handanvið, á auðveldari dag framundan, og hann lætur sig líka varða um þessi verðmæti.

Það kemur nefnilega í ljós að mælikvaðrar hagvaxtar og verðmiða er ekki það mikilvægasta í lífinu heldur það sem okkur er tilfinningalega heilagt. Þar getum við nefnt fjölskylduna, almenn mannréttindi, dýravelferð, náttúruna og landslagið.

Neyslugræðgi, orkusóun og mannfjölgun fela hins vegar í sér aðför að náttúrunni og spegla rangt jafnvægi í gildismati milli þátta sem hafa verðmiða, og þátta sem ekki hafa verðmiða.

Vandamál náttúruverndar þannig ekki bara þekkingarskortur og vöntun á náttúrufarslegum grunngögnum heldur einnig vandamál af siðferðilegum toga. Til eru nefnilega þeir sem vilja láta vaða í framkvæmdir, þótt fólk sem vit hefur til, hafi gert grein fyrir hugsanlegum afleiðingum og bent á að þær verði alvarlegar, óafturkræfar og eða illfyrirsjánlegar. Framkvæmdamenn eru almennt ekki uppnæmir fyrir því að einhver sjaldgæf mosategund sem örfáir náttúrufræðingar þekkja fari undir veg. Framkvæmdamenn virðast meira að segja ekki uppnæmir fyrir því að flytja ár milli vatnasviða vegna virkjana. – Þetta er allt í lagi segja þeir – þetta er misskilningur að þetta sé svona alvarlegt – eru gjarnan svör hinna framkvæmdaglöðu við gagnrýni náttúruverndarfólks.
aðferðafræði við mat á náttúruverðmætum. Allir sem áhuga hafa á náttúruvernd hljóta að fagna þeirri aðferðafræði sem er að þróast með áætluninni, og það er mikilvægt að þessi aðferðafræði fái nú að þróast áfram. Augljóst er að þessi aðferðafræði getur nýst við annarskonar mat en mat á virkjanakostum, m.á. þar nefna mat á mismunandi kostum í vegamálum, skipulagsmálum og svo framvegis.

Niðurstaða Rammaáætlunar segir okkur nú að út frá þeim valkostum sem þar voru skoðaðir að af þeim 50 kostum sem þar eru bornir saman væri Kárahnjúkavirkjun sú framkvæmd sem við ættum næst síðast að leggja út í. Þetta staðfestir þá sýn sem
náttúruverndarfólk hafði á framkvæmdina – það er staðfest með Rammaáætlun að það var rangt að svara þeim skammtímahagsmunum sem uppi voru og leggja í virkjunina þar sem hún er óforsvaranleg miðað við þá lítt umdeildu mælikvarða sem þar er stuðst við í mati Rammaáætlunar.

Annað alvarlegt dæmi um hvernig skammtímahagsmunir hafa hleytp í uppnám góðum náttúruverndaráformum eru málefni Þjórsárvera. Verksmiðjueiganda nokkrum datt í hug að panta orku fyrir verksmiðju sína frá Landsvirkjun, en það yrði þá að vera fljótlega. Fyrirtækið kvaðst þá ekki hafa aðra kosti en Norðlingaölduveit- og ef þeir fengju ekki að ganga í það verk, þá yrði ekki af neinum viðskiptum. Stjórnmálamönnum og þjóðinnni var stilllt upp við vegg. En svo kom allt í einu í ljós að það voru aðrir aðilar sem gátu útvegað iðnrekandanum orku. Við náttúruverndafólk önduðum léttar í bili, en bara í bili, draugur skammtímahugsunarinnar vaknar alltaf aftur og hefur síðan þetta var rumskað nokkrum sinnum.

Til að Náttúruverndaráaætlun standi undir nafni þá verður okkar helsta Ramsarsvæði – Þjórsárver að vera tryggð full vernd – þess vegna er það krafa frjálsra félagasamtaka að möguleikum á öllum frekari framkvæmdum í og í kring um Þjórsárverin verði ýtt út af borðinu og svæðið fái þá vernd sem það verðskuldar.

Að lokum þetta. Náttúruverndaráætlun og Rammaáætlun ber að fagna og þessi verkefni eru vel unnin svo langt sem þau ná. En -lítið gagn er af góðum aðferðum og vönduðum vinnubrögðum ef stjórnvöld á hverjum tíma hafa ekki getu eða áhuga á að fara eftir þeim niðurstöðum sem út úr þeim koma .



Björn Þorsteinsson prófessor
s. 847 50 80
bjorn@hvanneyri.is